Ομιλία στο μνημόσυνο των νεκρών των σεισμών 1953 (11/8/2026)

 

Εκφωνήθηκε στον Ι.Ν. Αγίου Σπυρίδωνα στο Αργοστόλι, στις 11-08-2026, με αφορμή τον εορτασμό του θαύματος του Αγ. Σπυρίδωνα  (γι' αυτό και στην αρχή της ομιλίας γίνεται σχετική αναφορά) και το καθιερωμένο μνημόσυνο για τους νεκρούς των σεισμών του 1953. Με τη σκέψη μας στους νεκρούς, τους τραυματίες και τους επιζώντες του μεγάλου σεισμού που χθες 10-08-2026 έπληξε την Κολομβία. 

Η φωτογραφία προέρχεται από το facebook του Δήμου Αργοστολίου.

Τον Ιούλιο του 1716 βρίσκεται σε εξέλιξη ο Ζ΄ Βενετοτουρκικός Πόλεμος. Οι Οθωμανοί έχουν επικρατήσει των Βενετών και έχουν επανακαταλάβει ολόκληρη την Πελοπόννησο, και με τον στόλο τους πολιορκούν ασφυκτικά την Κέρκυρα, οικονομικό και διοικητικό κέντρο της Βενετικής διοίκησης στην περιοχή. Η ασφυκτική πολιορκία διαρκεί επί εβδομάδες, με τις οθωμανικές δυνάμεις να έχουν αποβιβάσει στρατό σε σημεία του νησιού. Μα την 9^η Αυγούστου του 1716 θα συμβεί κάτι αναπάντεχο που θα αλλάξει τα δεδομένα αυτής της επίθεσης. Μια μεγάλη καταιγίδα θα επιφέρει μεγάλες καταστροφές στον οθωμανικό στόλο – Στις 11 Αυγούστου θα πάρουν την απόφαση να εγκαταλείψουν την πολιορκία, που αν είχε επιτύχει η μοίρα όλων των Ιονίων Νησιών θα ήταν πολύ διαφορετική. Οι παραδόσεις λένε ότι στην πόλη της Κέρκυρας, εκείνες τις κρίσιμες στιγμές, από τον ναό του Πολιούχου Αγίου Σπυρίδωνα, εμφανίστηκε η μορφή ενός ιερωμένου, η μορφή του Αγίου Σπυρίδωνα, που κρατούσε έναν αναμμένο πυρσό, δίνοντας κουράγιο στους πολιορκημένους και σκορπώντας τον πανικό στους πολιορκητές. Η Κέρκυρα και μαζί της ο ορθόδοξος κόσμος γιορτάζουν σήμερα το θαύμα του Αγίου Σπυρίδωνος – μία από τις τέσσερις φορές που κατά την παράδοση ο Άγιος έσωσε την πόλη.

Δυόμισι αιώνες μετά, τον Αύγουστο του 1953, στην άλλη άκρη του Ιονίου ένα φυσικό φαινόμενο και όχι κάποιος πόλεμος θα αλλάξει ριζικά και με οδυνηρό τρόπο την ιστορική πορεία τριών νησιών, της Κεφαλονιάς, της Ιθάκης και της Ζακύνθου, ακριβώς εκείνη τη χρονική στιγμή που προσπαθούσαν να ξανασταθούν στα πόδια τους μετά τις καταστροφές του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, της διπλής, ιταλικής και ναζιστικής, κατοχής, αλλά και του αδελφοκτόνου εμφυλίου πολέμου.

Η σεισμική ακολουθία της 9, 11 και 12 Αυγούστου που ισοπέδωσε τα νησιά του νότιου Ιονίου χαρακτηρίζεται, σε πρόσφατο άρθρο των Ευθύμιου Λέκκα και Σπυρίδωνα Μαυρούλη στο διεθνές περιοδικό “Applied Sciences”[1] ως «η πιο καταστροφική σεισμική ακολουθία στην πρόσφατη ιστορία της Ελλάδας». Είναι μια τομή στον χρόνο, αλλά και στην κοινωνική, οικονομική και πολιτισμική ιστορία των τριών νησιών, αλλά, πάνω απ’ όλα, μια μεγάλη ανθρωπιστική καταστροφή.

Πέντε χρόνια πριν το 1953, το 1948, είχαν γίνει  στη Λευκάδα δυο καταστροφικοί σεισμοί, στις 22 Απριλίου και στις 30 Ιουνίου, που είχαν  ως αποτέλεσμα 17 άνθρωποι να χάσουν τη ζωή τους και να προκληθούν μεγάλες υλικές ζημιές. Ανάμεσα στους σεισμούς αυτούς και τη σεισμική καταστροφή του 1953 είχαν προηγηθεί στην Κεφαλονιά 5 ακόμη σεισμοί μεγέθους άνω του 5, με τελευταίο εκείνον της 22 Ιουλίου του 1953. Τίποτε όμως δεν μπορούσε να συγκριθεί με το φοβερό εκείνο τετραήμερο που ξεκίνησε από την Κυριακή 9 Αυγούστου 1953 και τον πρώτο μεγάλο σεισμό, τοπικού μεγέθους 6.4 στην κλίμακα Ρίχτερ, στις 9:41 το πρωί. Τα ξημερώματα της Τρίτης 11 Αυγούστου ακολουθεί ο δεύτερος σεισμός, μεγέθους 6,8, με δύο ακόμα σεισμούς την ίδια μέρα με μέγεθος πάνω από 5. Και το τελειωτικό χτύπημα θα έρθει το μεσημέρι της Τετάρτης 12 Αυγούστου. Ο κόσμος είχε ήδη, μετά τα χτυπήματα των δύο πρώτων σεισμών, εγκαταλείψει τα σπίτια του κι αυτό ίσως αποδείχθηκε σωτήριο, γιατί διαφορετικά ο αριθμός των θυμάτων θα ήταν πολύ μεγαλύτερος. Κι ένας πρωινός σεισμός πάνω από 5 ήταν το προοίμιο της καταστροφής που ήρθε στις 09:23:52 ώρα Γκρίνουιτς (δηλαδή 12:23 ώρα Ελλάδος), με τον τρίτο και πιο καταστροφικό σεισμό μεγέθους 7.2 στην κλίμακα Ρίχτερ, και Χ+ στην δωδεκάβαθμη κλίμακα Μερκάλι που μετράει την ένταση ενός σεισμού και τις επιπτώσεις στα κτήρια ή στο έδαφος. Μερικές ώρες μετά ένας ακόμη μεγάλος σεισμός μεγέθους ροπής 6.1 χτυπάει τη Βόρεια Ζάκυνθο, ενώ ακολούθησαν στις επόμενες εβδομάδες πάνω από 60 σεισμοί μεγέθους άνω του 4.5.

Η καταστροφή του δομημένου περιβάλλοντος, των οδικών δικτύων και των υποδομών ύδρευσης και τηλεπικοινωνιών στα τρία νησιά, Κεφαλονιά, Ιθάκη και Ζάκυνθο ήταν σχεδόν ολοκληρωτική. 27.658 από τις 33.300 οικοδομές καταστράφηκαν ολοσχερώς, 2780 έπαθαν σοβαρές ζημιές, 2394 υπέστησαν ελαφρύτερες ζημιές και μόνο 467 δεν έπαθαν ζημιές (κυρίως στη Βόρεια Κεφαλονιά – περιοχή Ερίσου), ενώ όλες οι υπόλοιπες υπέστησαν σοβαρές ή ελαφρύτερες βλάβες. Μεγαλύτερη ένταση καταστροφών σημειώνεται στο Αργοστόλι, το Ληξούρι, τα Βαλσαμάτα, τον Ασπρογέρακα, την Αγία Ευφημία, αλλά και στις Βολίμες και την πόλη της Ζακύνθου. Στη Ζάκυνθο, πέρα από τις καταστροφές που προκάλεσε ο σεισμός θα ξεσπάσει μεγάλη πυρκαγιά που θα επί οκτώ ημέρες θα κατακάψει ό,τι είχε απομείνει όρθιο, γι’ αυτό και οι Ζακυνθινοί μιλούν για «σεισμοπυρκαγιά». Ανάμεσα στις απώλειες και ιεροί ναοί, εκκλησιαστικά κειμήλια, έργα τέχνης, βιβλία και τα έγγραφα του Αρχειοφυλακείου της Ζακύνθου. Ζημιές προκλήθηκαν και στην Αιτωλοακαρνανία και την Ήλιδα, όπου πολλά χωριά υπέστησαν ζημιές.

Σήμερα όμως βρισκόμαστε εδώ για να μιλήσουμε για τους ανθρώπους. Εκείνους που έφυγαν από τη ζωή σ’ εκείνο το αναπάντεχο χτύπημα της φύσης, αλλά κι εκείνους που έμειναν πίσω, που έπρεπε να θάψουν τους νεκρούς τους, να μαζέψουν τα κομμάτια τους και να ξαναχτίσουν τη ζωή τους από την αρχή.

Μέχρι σήμερα δεν έχουμε καταφέρει να έχουμε έναν ονομαστικό κατάλογο των νεκρών εκείνου του φοβερού τετραημέρου – και ίσως αποτελεί οφειλή στη μνήμη τους κάποια στιγμή μια ερευνητική ομάδα να αναλάβει, διασταυρώνοντας στοιχεία από μαρτυρίες, από ληξιαρχεία, από νοσοκομεία και άλλες υπηρεσίες που ανέλαβαν δράση, να συντάξει έναν οριστικό κατάλογο. Γνωρίζουμε κάποια μεμονωμένα ονόματα που έχουν καταγραφεί στις κατά καιρούς δημοσιευμένες μαρτυρίες, ή από προφορικές μαρτυρίες των ανθρώπων που βίωσαν εκείνες τις ημέρες. Για κάποιους από εκείνους τους νεκρούς έχουν γίνει εκδηλώσεις και αφιερώματα μνήμης, όπως για τους νεκρούς υπαλλήλους των Τηλεπικοινωνιών που έχασαν τη ζωή τους εν ώρα υπηρεσίας, όταν κατέρρευσε το κτήριο του Διοικητηρίου στην κεντρική πλατεία του Αργοστολίου, ένα κτήριο σχετικά νεόδμητο, και στη μνήμη των οποίων αναρτήθηκε πριν από μερικά χρόνια αναμνηστική πλάκα στο σημερινό κτήριο της COSMOTE.

Οι συνολικοί αριθμοί που συναντάμε για τις ανθρώπινες απώλειες στα τρία νησιά δεν είναι ίδιοι σε όλες τις πηγές. Οι πιο έγκυρες πηγές μιλούν για 455 νεκρούς, 2412 τραυματίες και 21 αγνοούμενους. Είναι οι πιο φονικοί σεισμοί στην πρόσφατη ιστορία της Ελλάδας, αν και ο αριθμός των θυμάτων θα μπορούσε να ήταν πολύ μεγαλύτερος, αν λάβουμε υπόψη μας την ολοκληρωτική καταστροφή του κτισμένου περιβάλλοντος και την πυκνότητα του πληθυσμού στις πληγείσες περιοχές. Οι δύο σεισμοί στις 9 και 11 Αυγούστου «έβγαλαν» τον κόσμο από τα σπίτια του και απέτρεψαν ακόμη μεγαλύτερη ανθρωπιστική τραγωδία. Να σημειώσουμε ότι εκείνη τη χρονιά δύο  ακόμη εξαιρετικά φονικοί σεισμοί είχαν πλήξει τον πλανήτη, όχι πολύ μακριά μας. Ο πιο θανατηφόρος ήταν εκείνος στο Μπαλίκεσιρ, κοντά στη θάλασσα του Μαρμαρά, στην Τουρκία, στις 18 Μαρτίου 1953, μεγέθους 7.5, με 1070 νεκρούς, και ο δεύτερος έγινε στην περιοχή Σεμνάν του Ιράν στις 12 Φεβρουαρίου, με μέγεθος 6.8 και 970 νεκρούς. Ο σεισμός των Ιονίων Νήσων ήταν ο τρίτος φονικότερος.

Θα πρέπει ωστόσο να επισημάνουμε ότι δεδομένων των συνθηκών που επικράτησαν τις πρώτες μέρες μετά τους σεισμούς, είναι πολύ δύσκολο να μιλήσουμε με απόλυτη σιγουριά για τον ακριβή αριθμό των ανθρώπινων απωλειών. Σκεφτείτε πώς είναι δυνατόν να καταμετρηθούν απώλειες σε έναν τόπο ολότελα κατεστραμμένο, με το οδικό δίκτυο κατεστραμμένο σε βαθμό που ήταν απαγορευτική σε πολλούς οικισμούς η πρόσβαση από ξηράς σε συνεργεία διάσωσης ή υγειονομικές υπηρεσίες. Θα ήταν λοιπόν εξαιρετικά δύσκολο να εντοπιστούν και να ταυτιστούν όλοι οι νεκροί και οι τραυματίες, δεδομένου ότι και οι αντίστοιχες κρατικές υπηρεσίες βρίσκονταν κι εκείνες σε κατάσταση ανάγκης, ενώ και ο ελληνικός κρατικός μηχανισμός χρειάστηκε χρόνο για να μπορέσει να φτάσει και να διαχειριστεί την καταστροφή. Ο τύπος της εποχής επίσης δεν είναι απολύτως αξιόπιστη πηγή, μια και οι απεσταλμένοι αφ’ ενός καθυστέρησαν να φτάσουν για να δώσουν τα ρεπορτάζ, ενώ δεν έλειπαν οι υπερβολές προς άγραν αναγνωστών που συνηθίζεται να παρουσιάζονται σε τέτοιες περιστάσεις.

Δεν είμαστε σε θέση να γνωρίζουμε αν υπήρξαν άνθρωποι που κατέληξαν κατόπιν σε νοσοκομεία εκτός του νησιού, αν οι αγνοούμενοι εντοπίστηκαν ή θα πρέπει να θεωρηθούν νεκροί, αν κάποιοι θεωρήθηκαν αρχικά νεκροί και εντοπίστηκαν κατόπιν στα ερείπια. Το βέβαιο είναι ότι εκατοντάδες οικογένειες της Κεφαλονιάς, της Ιθάκης και της Ζακύνθου έχασαν τους ανθρώπους τους μέσα στα φοβερά εκείνα δευτερόλεπτα των σεισμών. Όλοι αυτοί οι άνθρωποι, ακατάγραφοι στο σύνολό τους από την ιστορική επιστήμη, είναι ωστόσο καταγεγραμμένοι βαθιά στις ψυχές των συγγενών, των γειτόνων, των συγχωριανών και συμπολιτών τους, όλων εκείνων που έμειναν πίσω, και έπρεπε να διαχειριστούν και την ολοκληρωτική καταστροφή του κόσμου τους, αλλά και την απώλεια των δικών τους ανθρώπων.

Οι τραυματίες μπορεί να ανέρρωσαν αλλά μαζί με όλους τους υπόλοιπους επιζώντες φέρουν ανεξίτηλο ένα ατομικό και συλλογικό τραύμα: Το ατομικό τραύμα αφορά τις δικές τους απώλειες. Τους ανθρώπους και την περιουσία τους. Το συλλογικό τραύμα αφορούσε την απώλεια ενός ολόκληρου κόσμου που χάθηκε και δεν επέστρεψε ποτέ. Ενός κόσμου που δεν ήταν ιδανικός και ειδυλλιακός, όπως πολλοί θέλουν να τον παρουσιάζουν, ήταν όμως μια δομημένη πραγματικότητα που σε δευτερόλεπτα διαλύθηκε στα εξ ων συνετέθη. Οι επιπτώσεις στην ψυχική υγεία των ανθρώπων από αυτά τα τραύματα επιχειρήθηκε να καταγραφούν από τον ψυχίατρο Πέτρο Χαρτοκόλλη με επιτόπια έρευνα που έγινε το 1954 και δημοσιεύτηκε στο βιβλίο «Η ψυχολογία των Κεφαλλήνων κατά τους σεισμούς του 1953» (Εκδ. Εταιρείας Κεφαλληνιακών Ιστορικών Ερευνών, 2017). Ωστόσο το τραύμα είναι βαθύ, πολύ πιο μακροπρόθεσμο και ανεπούλωτο για όσους βίωσαν το γεγονός αυτό. Ταυτόχρονα με το τραύμα και το πένθος οι άνθρωποι κλήθηκαν επίσης να αντιμετωπίσουν επιτακτικά και ανελαστικά ζητήματα επιβίωσης, έχοντας χάσει τα πάντα: Όλα όσα στην ψυχολογία θεωρούμε βασικές ανάγκες του ανθρώπου: Τη στέγαση, την ενδυμασία, την ασφάλεια. Αυτός ο συναγερμός για την επιβίωση λειτούργησε ανασταλτικά απέναντι στο πένθος, και κινητοποίησε τους ανθρώπους, γιατί δεν είχαν άλλη επιλογή. Είχαν χάσει ανθρώπους, είχαν χάσει περιουσίες, αλλά αυτό που μετρούσε τώρα, ήταν ότι έπρεπε να ζήσουν.

Και αυτό κινητοποίησε μηχανισμούς αλληλεγγύης ανάμεσα στους ίδιους τους πολίτες και «κοίμισε» σε αρκετές περιπτώσεις μίση και διχόνοιες που είχαν προκύψει στα προηγούμενα δύσκολα χρόνια των κατοχών και του εμφυλίου. Όλοι, πλούσιοι, φτωχοί, αστοί, χωριάτες, δεξιοί, αριστεροί, βρίσκονταν ανέστιοι και πένητες κάτω από τον ίδιο ουρανό. Και συχνά έπρεπε να δώσουν ο ένας το χέρι στον άλλο για να μπορέσουν να στήσουν τα πρόχειρα καταλύματά τους. Δεν θα πούμε ότι λειτούργησε πάντα η αλληλεγγύη. Δεν θα πούμε ότι δεν υπήρξε εκμετάλλευση και πλιάτσικο. Δεν θα πούμε ότι «άγιασαν» οι άνθρωποι. Ήρθαν όμως πιο κοντά. Τους έφερε η ανάγκη. Κάποιοι άνθρωποι έφυγαν σε μια ιδιότυπη προσφυγιά, σήμερα θα τους ονομάζαμε «περιβαλλοντικούς μετανάστες» κι ο πληθυσμός των νησιών μειώθηκε σημαντικά στις επόμενες τρεις δεκαετίες, κάποιοι έμειναν, πρόσφυγες και οι ίδιοι στον ίδιο τους τον κατεστραμμένο τόπο και προσπάθησαν να τον ξαναστήσουν από την αρχή.

Σε αυτή τη συγκυρία, δεν θα πρέπει ποτέ να λησμονούμε και την αλληλεγγύη που ήρθε από μακριά. Από τις ξένες χώρες που έσπευσαν, πριν ακόμα και από το ελληνικό κράτος να προσφέρουν ανθρωπιστική βοήθεια στους σεισμόπληκτους: Τις Ηνωμένες Πολιτείες, το Ισραήλ, το Ηνωμένο Βασίλειο, την Ιταλία, τη Γιουγκοσλαβία, και άλλες χώρες που βοήθησαν την ανοικοδόμηση των νησιών, όπως η Γαλλία και η Σουηδία. Αλλά και τους απλούς ανθρώπους από όλη την Ελλάδα και την Ομογένεια που με εράνους βοήθησαν στην ανακούφιση των σεισμοπλήκτων, και ασφαλώς τους ευεργέτες, όπως η οικογένεια Βεργωτή, ο Ευάγγελος Τυπάλδος Μπασιάς, ο Παναγής Μαρκεσίνης, η οικογένεια Λυκιαρδοπούλου που χρηματοδότησαν την ανοικοδόμηση βασικών υποδομών του νησιού μετά τους σεισμούς.

Από τη μια το πένθος και η καταστροφή, από την άλλη η δράση, η αποκατάσταση και η δημιουργία. Πέρα από τις ευχαριστίες μας σε όλους εκείνους που βοήθησαν, η σκέψη μας σήμερα έστω για λίγο, ας μείνει σε εκείνους τους συνανθρώπους μας η ζωή τους διακόπηκε με τόσο βίαιο τρόπο, τόσο βίαιο όσο και το «άλογο» σεισμικό γεγονός. Εκείνες τις 455 ψυχές, που ξύπνησαν το πρωί της 12^ης Αυγούστου χωρίς να ξέρουν πως εκείνη η ανατολή θα ήταν η τελευταία. Εκείνους τους γονείς, αδέλφια, παιδιά, παππούδες, συγγενείς, που χάθηκαν σε μερικά δευτερόλεπτα μέσα στη σκόνη. Ας μην αφήσουμε τη σκόνη της λήθης να τους σκεπάσει. Κι ας μην ξέρουμε ακόμη όλα τα ονόματά τους, ας ανάψουμε σήμερα ένα κερί στη μνήμη τους.

---

[1] Spyridon Mavroulis and Efthymis Lekkas (2021), Revisiting the Most Destructive Earthquake Sequence in the Recent History of Greece: Environmental Effects Induced by the 9, 11 and 12 August 1953 Ionian Sea Earthquakes, Appl. Sci. 2021, 11(18), 8429; https://doi.org/10.3390/app11188429